Prof. Dr. Ismail YAKIT

YAYINLAR

Kitaplar
Uluslararası Makaleler
Uluslararası Bildiriler
Ulusal Makaleler
Ulusal Bildiriler

Batı Düşüncesi ve Mevlâna, Ötüken Yayınevi, İstanbul, 1993, 196 s.; II. Baskı: Ötüken Yayınevi, İstanbul, 2000.

ÖNSÖZ

Düşünce tarihi içinde, fikirleri ve sistemleri çağları aşarak günümüze kadar gelen ünlü ve büyük insanların sayısı oldukça azdır. Birçoğunun fikirleri ve görüşleri daha kendi sağlığında yok olur gider. Bazılarınınki de bir iki kuşak ötede kalır. Bazıları ki, bunlar insanlığa yön veren büyük dehâlar olup fikirleri, görüş ve tespitleri, mesajları vs. çağlar ötesine aşarak günümüze kadar devam edip gelmiştir. Bunların her asırda kendilerine yeniden orijinallik kazandıran özelliklen, herhalde onların, insanlığın ve onu var eden değerlerin devamlı ve üniversel ilkelerini tespit edebilmiş olmalarında aranmalıdır. Fizik ve metafizik boyutlarıyla tespit ettikleri insan fenomenini ahlâkî ve üniversal bir platform içinde meziyet ve zaaflanyla ele alıp, doğru ve geçerli açıklamalara dayalı sistemler vücûda getirmiş olmalanndadır. Bu eserde ele aldığımız Mevlâna Celâleddin böyle mümtaz şahsiyetlerden biridir. Onun bu hususiyeti herkesin gözü önünde tarihî bir realite olarak durmaktadır.

Bilindiği gibi Mevlâna, bugüne kadar hep geleneksel tasavvuf anlayışı ve mevlevîliğin belirli bazı kuralları çerçevesinde ele alınmış, onun hep mutasavvıflığı ve özellikle şairliği işlenmiştir. Onun felsefi düşünce ve fikirler açısından gerekli karşılaştırmalar yapılarak, düşünce tarihindeki yeri işlenmemiştir. Bu itibarla 1984'ten beri İstanbul Üniversitesi'ndeki Tasavvuf Felsefesi ile ilgili derslerimizde hem de Mevlâna ile ilgili millî ve milletlerarası kongre ve sempozyumlarda onu felsefî bir zaviyeden ele almaya çalıştık. Bunu yaparken bir yandan Türk-İslâm felsefesinin ve tasavvufunun temel hususiyetlerini ve bu hususiyetler içinde Mevlâna'nın fikirlerini temellendirmeye çalıştık. Öte yandan Batı dünyasının filzofları ve fikir adamlarının aynı konulardaki görüşlerini mukayese yapmaya imkân verecek bir şekilde serdetmeye çalıştık.

Gerek kitap içinde ve gerekse kitaba verdiğimiz isimde gözüken Batı düşüncesi ifadesindeki "Batı", aslında coğrafî izafeti belirleyen bir kavram olmaktan ziyâde bir zihniyet ve bir medeniyeti belirleyen bir kavramdır. İlkçağ Grek düşünürlerinden itibaren, Ortaçağ İslâm düşünürlerinin Avrupa ilim ve felsefesine etkileri de dahil olmak üzere, günümüze kadar gelen fikir akımları, ekoller ve sistemlerin bir bütünüdür. Bir başka ifadeyle, Avrupa'nın sahip olduğu teknik, kaynak, değer yargıları ve dünya görüşlerinin bir diğer adıdır. Bizim bu eserde ele aldığımız husus, Batı düşüncesinin mimarlarının fikirleri üzerinde bir gezinti yaparak Mevlâna'nın düşüncelerinin felsefi analizlerini vermektir. Doğrudan bir mukayeseden ziyâde okurların mukayese edebilmelerine imkân tanıdık. Ancak eserde mevlevîlik üzerinde durulmamıştır.

Elinizdeki eser, her biri kendi içinde ele alınmış müstakil dört bölümden ibarettir. Araştırılan her bir konu, vaktiyle Konya Selçuk Üniversitesinin Mevlâna Kongreleri'nde sunulan tebliğlerin genişletilmiş şeklidir. Atideki araştırma ve tebliğlerle, diğer başka bölümlerle Mevlâna'nın düşünce sistemi tekemmül ettirilebilecektir.

Eseri hazırlarken yafan ilgi ve yardımlarını gördüğüm bütün arkadaşlarıma, basımı için gerekli titizliği gösteren Ötüken Neşriyat'ın değerli mensuplarİna teşekkürü bir borç bilirim.

Tevfık ve hidâyet Allah'tandır.

İstanbul 1992 İsmail Yakıt

İÇİNDEKİLER

Önsöz 9

MEVLÂNA CELALEDDİN RUMl 11

Hayatı II

Eserleri 13

Milliyeti 15

I-İNSAN VE İNSAN-I KÂMİL(İDEAL İNSAN) 19

A- Çeşitli İnsan Tasavvurları 21

1- Antikçağdan Örnekler 21

2- Batı Düşüncesinden Örnekler 23

3- Türk-lslâm Felsefesinde insan Telakkileri 26

B-Türk-İslâm Felsefesinde İnsanın İdealleştirilmesi 29

Ibnü'l-Arabî ve Sadreddin Konevî'de İnsan 3ü

C- Me\vlâna ve İdeal İnsan 32

1- Ruh-Beden İlişkisi 33

2- İnsan-ı Kâmil'in Üniversal Nitelikleri 38

a) Ney Metaforu 39

b) Niyet Aksiyon Beraberliği 40

c) Aşık-Ma'şuk İlişkisi 41

d) Makro-Mikrokozmik Varlık 43

e) Tanrı Ustûrlâbı 48

3- İnsan Tanrı Değildir 46

D- Değerlendirme ve Sonuç,- 4S

//- HAYAT VE EVRİM 51

A- Hayalın Anlamı Nedir? 53

1- Balı Düşüncesine göre Hayat ve Anlamı 56

2- İslâm Düşüncesi Açısından Hayatın Anlamı 59

B-Devir Nazariyesi (Sufizmin Devriyye Görüsü) 62

C- Mevlâna'da Evrim Meselesi 64

D- Aktüel Bir Değerlendirme ve Sonuç 75

III-ÖLÜM VE ÖLÜMSÜZLÜK FELSEFESİ? 79

A- Kavram ve Fenomen Olarak Ölüm 81

B-Ölüm Korkusu ve Bazı Tavırlar 84

C- İbn Sina'nın Bir Eseri: "Ölüm Korkusundan

Kurtuluş Risalesi" 90

D- Mevlenâ’nın Ölüm Anlayışı 92

1- Riya/zî ve Tabiî Ölüm 92

2- Ölüm ve Uyku 96

3- Ölümün Rölativitesi 97

4- Ölüm "Asıl"a Rücû veya Tanrıya Dönüştür 98

5- Vuslat ve Ölümsüzlük 101

K- Değerlendirme ve Sonuç 110

IV-MUTLULUK AHLAKI İli

A- Ahlâk Problemiııe Genel Bir Bakış 11?

1- Tanını ve Disiplin Olarak "Ahlâk" l 13

2- Ahlâkî Kavramlar ve Fiiller 115

3- Tasavvuf-Ahlâk ilişkisi veya Tasavvufî Ahlâk 118

B- Mevlâna’nın Ahlâk Anlayışı 119

1- İnsan Tabiatının Özellikleri 119

2- İyi-Köıü Kavramlarının Rölatifliği 12!

3-İyi -Kötü Kavramlarının Bir ve

Aynı Asıldan Olduğu 128

C- Mevlâna'da Huyların Güzelleştirilmesi

ve Eğitim 130

1- Mizac-İstidat ve Fiillerin Menşei 130

2- İnsanda İyi ve Kötü huyların Ortaya Çıkışı 134

3- Karakter ve Şahsiyetin Teşekkülü 13S

4- İrade ve Nefs Terbiyesinin Önemi 141

5- Eğitimde İtidallik ve Müeyyide 144

6- Bilgi-Aksiyon Bağıntısı ve "Edep" ilkesi 150

D-Mevlâııa'ya Göre Ahlâkî Fiiller ve Mutluluğun

Kazanılması 154

1- Düşünce Tarihinden Örnekler 154

2- Ataraxia (Ruh Sükûneti = Sekine) 158

3- Mevlâna'nın Bazj Ahlâkî Öğütleri 160

E- Değerlendirme ve Sonuç i 65

DİPNOTLAR '67

BİBLİYOGRAFYA 185

1NDEKS .... 191